ICAO siết khung điều tra tai nạn hàng không, xử lý xung đột lợi ích

Trong hầu hết trường hợp, quốc gia nơi tai nạn xảy ra sẽ chịu trách nhiệm điều tra, và cuộc điều tra này phải do một cơ quan chuyên trách, độc lập do quốc gia đó chỉ định thực hiện. Mục đích duy nhất của điều tra theo Annex 13 là phòng ngừa tai nạn và sự cố trong tương lai, chứ không phải xác định trách nhiệm pháp lý hay đổ lỗi. Tuy nhiên, ICAO lưu ý rằng trong một số trường hợp, điều tra đã bị chấm dứt, hoặc bị chuyển hoàn toàn cho các tổ chức khác, dẫn tới chậm công bố báo cáo an toàn cuối cùng hoặc thậm chí không có báo cáo nào được ban hành. Điều đó làm mất đi cơ hội rút ra các bài học quan trọng để ngăn ngừa tai nạn sau này.

Trọng tâm của sửa đổi là hướng dẫn mới giúp các quốc gia xử lý các cuộc điều tra mà xung đột lợi ích thực tế hoặc cảm nhận có thể làm suy giảm niềm tin vào kết luận cuối cùng.

Các biện pháp ICAO nêu ra bao gồm giao điều tra cho một quốc gia khác hoặc một tổ chức điều tra khu vực, mời ICAO và/hoặc quốc gia thứ ba quan sát điều tra, đồng thời công bố kịp thời thông tin thực tế đã được xác minh.

ICAO cũng làm rõ rằng cơ quan điều tra tai nạn phải được tiếp cận không hạn chế tới toàn bộ tài liệu và vật chứng liên quan mà không bị chậm trễ.

Hướng dẫn mới cũng đề cao việc liên lạc phù hợp với nạn nhân và gia đình nạn nhân, trực tiếp hoặc thông qua quốc gia của họ, như một phần của quy trình điều tra minh bạch.

Điểm rất quan trọng của sửa đổi lần này là ICAO thừa nhận kỳ vọng của công chúng về sự minh bạch và tính vô tư đã tăng lên đáng kể, đặc biệt với những tai nạn lớn có yếu tố chính trị hoặc an ninh nhạy cảm. Vì vậy, chuẩn mực quốc tế cũng phải thay đổi tương ứng. Theo cách đó, ICAO đang cố gắng giảm nguy cơ một cuộc điều tra bị nghi ngờ là thiếu độc lập chỉ vì cơ quan chịu trách nhiệm điều tra đồng thời cũng chịu tác động chính trị, an ninh hoặc thể chế từ vụ việc.

ICAO cho biết sửa đổi mới cũng đồng bộ Annex 13 với các quy định cập nhật trong Annex 19 – Safety Management liên quan đến chương trình an toàn cấp Nhà nước. Điều này củng cố vai trò của dữ liệu điều tra tai nạn trong quản lý an toàn chủ động, thay vì chỉ phản ứng sau khi sự cố đã xảy ra.

Theo ICAO, Amendment 20 to Annex 13 sẽ bắt đầu được áp dụng từ ngày 23/11/2028, nhằm cho các quốc gia đủ thời gian chuyển hóa các quy định sửa đổi vào luật pháp, quy định và quy trình quốc gia của mình. ICAO cũng cho biết sẽ hỗ trợ triển khai thông qua tài liệu hướng dẫn cập nhật, sổ tay sửa đổi và các workshop khu vực với sự tham gia của cơ quan điều tra tai nạn, tư pháp và an ninh hàng không.

Về bản chất, ICAO đang muốn bảo đảm rằng ngay cả trong những vụ tai nạn nhạy cảm nhất, điều tra hàng không vẫn phải phục vụ đúng mục tiêu an toàn: tìm ra sự thật kỹ thuật, rút ra bài học phòng ngừa, và duy trì niềm tin công chúng đối với hệ thống hàng không quốc tế.