Cẩm nang du lịch12 phút đọc
Câu chuyện ở giữa hai mốc đó không phải là một đường thẳng đi lên. Nó là bốn, năm lần ngành này bị lật ngược — mỗi lần đều làm một thứ rẻ đi hoặc xa hơn, và vì thế đổi luôn việc ai được bay.
1903–1914: từ kỳ tích sang dịch vụ
Bay được là một chuyện. Bán vé cho người lạ lại là chuyện khác, và nó mất thêm mười một năm.
Năm 1909, DELAG ra đời ở Đức — hãng hàng không đầu tiên trên thế giới, nhưng bay bằng khí cầu Zeppelin chứ không phải máy bay. DELAG chở khách du ngoạn giữa các thành phố Đức, và trước Thế chiến thứ nhất đã chở được hàng chục nghìn lượt khách mà không có tai nạn chết người nào.
Chuyến bay thương mại có lịch đầu tiên bằng máy bay: ngày 1/1/1914. Hãng St. Petersburg – Tampa Airboat Line bay qua vịnh Tampa, Florida. Phi công Tony Jannus, hành khách duy nhất là Abram Pheil — cựu thị trưởng St. Petersburg, người đã đấu giá 400 đô la để giành chiếc ghế đầu tiên. Quãng đường khoảng 34 km, bay hết khoảng 23 phút, thay cho hành trình đi vòng bằng tàu hoặc xe mất cả nửa ngày.
Một khách, một chặng ngắn, một chiếc thủy phi cơ. Nhưng nguyên tắc đã đủ: có lịch bay cố định, có giá vé, ai mua cũng được đi. Đó chính là định nghĩa của một hãng hàng không.
1914–1935: chiến tranh làm máy bay lớn lên, hòa bình biến chúng thành hãng bay
Thế chiến thứ nhất đẩy công nghệ đi nhanh hơn mọi nỗ lực thương mại: động cơ khỏe hơn, khung máy bay chắc hơn, và hàng nghìn phi công được huấn luyện. Khi chiến tranh kết thúc năm 1918, châu Âu thừa máy bay và thừa người biết bay.
Năm 1919 vì thế là một năm bùng nổ:
- 25/8/1919 — chuyến bay chở khách quốc tế có lịch đầu tiên, London đi Paris, do hãng Aircraft Transport and Travel của Anh khai thác.
- 7/10/1919 — KLM thành lập tại Hà Lan. Đây là hãng hàng không lâu đời nhất thế giới còn hoạt động dưới tên gốc, và vẫn đang bay tới hôm nay.
- 5/12/1919 — Avianca thành lập tại Colombia, hãng lâu đời thứ hai còn hoạt động.
- 1919 — Công ước Paris về hàng không, văn bản quốc tế đầu tiên đặt ra nguyên tắc mỗi quốc gia có chủ quyền với vùng trời của mình. Nguyên tắc đó vẫn là nền của toàn bộ luật hàng không hiện nay.
- 16/11/1920 — Qantas thành lập tại Úc.
Nhưng suốt thập niên 1920, chở khách vẫn lỗ. Các hãng sống bằng hợp đồng chở thư của chính phủ; hành khách chỉ là hàng hóa phụ ngồi chen giữa các bao thư, trong khoang không điều áp, ồn và lạnh.
1935: chiếc máy bay đầu tiên sống được bằng hành khách
Douglas DC-3 bay lần đầu ngày 17/12/1935 — đúng 32 năm sau chuyến bay của anh em Wright. DC-3 chở 21 khách, nhanh hơn, tin cậy hơn và rẻ trên mỗi ghế hơn tất cả những gì có trước nó. Đây là loại máy bay đầu tiên giúp hãng hàng không có lãi chỉ bằng tiền vé hành khách, không cần trợ cấp thư tín.
Đó là lần đầu tiên ngành này trở thành một ngành kinh doanh thật sự, chứ không phải một dịch vụ công được bao cấp. Hơn 16.000 chiếc DC-3 và bản quân sự C-47 đã được sản xuất, và một số ít vẫn còn bay đến tận ngày nay.
1944–1945: hai tổ chức đặt ra luật chơi
Giữa Thế chiến thứ hai, khi đã thấy rõ hàng không dân dụng sau chiến tranh sẽ bùng nổ, 52 quốc gia họp tại Chicago.
- Công ước Chicago, 7/12/1944 — khai sinh ICAO, cơ quan liên chính phủ đặt chuẩn an toàn và kỹ thuật cho hàng không dân dụng toàn cầu. Công ước này cũng định ra "các quyền tự do bầu trời", bộ quy tắc quyết định hãng của nước A được bay tới, bay qua hay chở khách giữa các điểm ở nước B.
- Tháng 4/1945, tại Havana — IATA ra đời, là hiệp hội của chính các hãng hàng không: chuẩn hóa vé, giá, mã sân bay, quy trình hành lý và thanh toán giữa các hãng.
Hai tổ chức này khác nhau về bản chất và hay bị nhầm lẫn — chúng tôi tách riêng một bài: ICAO và IATA là gì, khác nhau ở đâu.
1952–1970: kỷ nguyên phản lực rút ngắn thế giới
Ngày 2/5/1952, hãng BOAC của Anh đưa de Havilland Comet vào khai thác thương mại trên chặng London – Johannesburg. Đây là máy bay phản lực chở khách đầu tiên: bay cao hơn, êm hơn và nhanh gần gấp đôi máy bay cánh quạt.
Rồi Comet gặp thảm họa. Năm 1954, hai chiếc vỡ tan trên không trong vòng vài tháng. Điều tra phát hiện nguyên nhân là mỏi kim loại quanh các góc cửa sổ vuông, nơi ứng suất dồn lại sau mỗi chu kỳ tăng giảm áp suất. Comet bị đình bay; cả ngành học được một bài học phải trả bằng sinh mạng, và từ đó cửa sổ máy bay có góc bo tròn — chi tiết bạn vẫn nhìn thấy mỗi lần lên máy bay.
Người hưởng lợi là Boeing. Ngày 26/10/1958, Pan Am khai thác Boeing 707 trên chặng New York – Paris, và kỷ nguyên phản lực bắt đầu thật sự. Vượt Đại Tây Dương từ chỗ mất gần một ngày với vài chặng dừng tiếp nhiên liệu, rút xuống còn một chuyến bay thẳng trong đêm.
Ngày 22/1/1970, Boeing 747 bay chuyến thương mại đầu tiên — Pan Am, New York đi London. Chiếc "Jumbo Jet" chở gấp khoảng hai lần rưỡi một chiếc 707, và chính quy mô đó kéo chi phí trên mỗi ghế xuống đủ thấp để bay đường dài thôi là thứ xa xỉ. Nếu có một chiếc máy bay đã biến du lịch quốc tế thành chuyện của số đông, thì đó là chiếc 747.
1976–2003: Concorde, ngõ cụt đẹp đẽ
Ngày 21/1/1976, Concorde vào khai thác thương mại: bay ở tốc độ gấp đôi âm thanh, London đi New York trong khoảng 3 giờ 30 phút thay vì 8 giờ. Về kỹ thuật, đây là đỉnh cao. Về kinh tế, đây là thất bại.
Concorde đốt nhiên liệu khủng khiếp trên mỗi ghế, chỉ chở khoảng 100 khách, và tiếng nổ siêu thanh khiến nó bị cấm bay siêu thanh trên đất liền ở nhiều nước — nghĩa là gần như chỉ khai thác được các chặng vượt đại dương. Chỉ 14 chiếc từng bay thương mại. Sau tai nạn tại Paris năm 2000 và cú sụt nhu cầu hậu 2001, Concorde ngừng bay năm 2003.
Bài học của Concorde là bài học định hình ngành cho tới nay: ngành hàng không tối ưu chi phí trên mỗi ghế, không tối ưu tốc độ. Máy bay chở khách hôm nay không nhanh hơn chiếc 707 năm 1958 bao nhiêu — nhưng tốn ít nhiên liệu hơn rất nhiều.
1978 đến nay: giá vé rẻ đi vì luật chơi đổi, không vì máy bay đổi
Đây là thay đổi lớn nhất với túi tiền hành khách, và nó không đến từ công nghệ.
Trước năm 1978, ở Mỹ chính phủ quy định hãng nào được bay chặng nào và với giá bao nhiêu. Đạo luật Bãi bỏ Quản lý Hàng không năm 1978 xóa bỏ điều đó. Hãng nào cũng có thể bay chặng nào, với giá nào họ muốn.
Southwest Airlines — bắt đầu bay từ 18/6/1971 trong phạm vi bang Texas — đã sẵn mô hình cho việc này: một loại máy bay duy nhất, quay đầu nhanh, không ghế chỉ định, không suất ăn, bán vé trực tiếp. Mô hình đó lan ra toàn cầu:
- Châu Âu: Ryanair và easyJet trong thập niên 1990, sau khi EU mở cửa thị trường hàng không nội khối.
- Châu Á: AirAsia được tái khởi động năm 2001 và chứng minh mô hình này chạy được ở một khu vực rất khác.
- Việt Nam: Vietjet bay chuyến thương mại đầu tiên ngày 24/12/2011. Theo dữ liệu mạng bay của chúng tôi, hôm nay Vietjet có mặt trên 97 cặp chặng — rộng thứ hai cả nước, chỉ sau Vietnam Airlines.
Hai động cơ thay vì bốn: vì sao máy bay khổng lồ hết thời
Airbus A380 — máy bay chở khách lớn nhất từng được sản xuất — bay chuyến thương mại đầu tiên ngày 25/10/2007 với Singapore Airlines, chặng Singapore đi Sydney. Airbus dừng sản xuất năm 2021, sau khoảng 250 chiếc.
Lý do nằm ở một quy định ít người biết: ETOPS. Trước đây máy bay hai động cơ bị giới hạn khoảng cách tối đa tới sân bay dự bị gần nhất, nên các chặng vượt đại dương buộc phải dùng máy bay bốn động cơ. Khi độ tin cậy động cơ tăng lên, giới hạn đó được nới dần — và máy bay hai động cơ được phép bay thẳng qua đại dương.
Hệ quả: Boeing 787 và Airbus A350 — hai động cơ, thân composite, tiết kiệm nhiên liệu — làm được việc của A380 mà không cần lấp đầy 500 ghế mỗi chuyến. Thay vì gom khách về vài siêu sân bay rồi tỏa đi, các hãng bay thẳng nhiều chặng nhỏ hơn. Đó là lý do ngày càng có nhiều đường bay thẳng từ Việt Nam đi xa mà không cần nối chuyến.
Dòng thời gian rút gọn
| Năm | Mốc | Vì sao quan trọng |
|---|---|---|
| 1903 | Anh em Wright bay ở Kitty Hawk | Chứng minh bay có điều khiển là khả thi |
| 1909 | DELAG, hãng bay đầu tiên | Bay thành dịch vụ bán vé (bằng khí cầu) |
| 1914 | Chuyến bay thương mại có lịch đầu tiên | 1 khách, 34 km, 23 phút |
| 1919 | KLM, Avianca, Công ước Paris | Hãng bay hiện đại và chủ quyền vùng trời |
| 1935 | Douglas DC-3 | Lần đầu chở khách có lãi mà không cần trợ cấp |
| 1944–45 | ICAO và IATA | Chuẩn an toàn toàn cầu và chuẩn thương mại |
| 1952 | de Havilland Comet | Phản lực chở khách đầu tiên — và bài học mỏi kim loại |
| 1958 | Boeing 707 | Kỷ nguyên phản lực thật sự bắt đầu |
| 1970 | Boeing 747 | Bay đường dài thôi là xa xỉ |
| 1976–2003 | Concorde | Nhanh không thắng được rẻ |
| 1978 | Bãi bỏ quản lý giá vé tại Mỹ | Thay đổi lớn nhất với giá vé — do luật, không do công nghệ |
| 2007–2021 | Airbus A380 | Kết thúc thời của máy bay bốn động cơ |
Hàng không Việt Nam trong dòng chảy đó
Việt Nam bước vào ngành này muộn hơn, nhưng đi rất nhanh ở đoạn cuối:
- 15/1/1956 — ngành hàng không dân dụng Việt Nam được thành lập, khởi đầu với một đội bay rất nhỏ.
- Thập niên 1990 — Vietnam Airlines được tổ chức lại thành hãng hàng không quốc gia, bắt đầu khai thác máy bay phương Tây và mở đường bay quốc tế.
- 24/12/2011 — Vietjet bay chuyến đầu tiên, mang mô hình giá rẻ vào thị trường nội địa.
- 16/1/2019 — Bamboo Airways bay chuyến thương mại đầu tiên.
- Hôm nay — theo dữ liệu biểu giá TripWise.vn ghi nhận, thị trường có 163 cặp chặng đang bán vé, trong đó 71 cặp là nội địa, tới 40 điểm đến quốc tế.
Đặt cạnh nhau cho dễ hình dung: chuyến bay thương mại đầu tiên năm 1914 chở một hành khách đi 34 km. Hôm nay, chỉ riêng chặng Hà Nội – TP.HCM đã có bốn hãng khai thác, mỗi ngày hàng chục chuyến, trên quãng đường dài gấp hơn ba mươi lần.
Câu hỏi thường gặp
Hãng hàng không đầu tiên trên thế giới là hãng nào?
DELAG của Đức, thành lập năm 1909, nhưng khai thác bằng khí cầu Zeppelin. Nếu tính máy bay có lịch bay thương mại thì là St. Petersburg – Tampa Airboat Line, bắt đầu ngày 1/1/1914.
Hãng hàng không lâu đời nhất còn hoạt động?
KLM của Hà Lan, thành lập ngày 7/10/1919 và vẫn bay dưới tên gốc cho tới nay.
Vì sao cửa sổ máy bay có góc bo tròn?
Vì các tai nạn của de Havilland Comet năm 1954. Cửa sổ vuông làm ứng suất dồn vào bốn góc, gây mỏi kim loại và nứt thân máy bay sau nhiều chu kỳ tăng giảm áp suất. Góc bo tròn phân tán ứng suất đó.
Vì sao không còn máy bay siêu thanh chở khách?
Concorde tốn nhiên liệu quá lớn trên mỗi ghế, chỉ chở khoảng 100 khách và bị cấm bay siêu thanh trên đất liền ở nhiều nước. Ngành hàng không cạnh tranh bằng chi phí trên mỗi ghế, không bằng tốc độ.
Vì sao Airbus A380 ngừng sản xuất?
Vì máy bay hai động cơ như Boeing 787 và Airbus A350 được phép bay thẳng qua đại dương nhờ quy định ETOPS nới lỏng, tiết kiệm nhiên liệu hơn và không cần lấp đầy 500 ghế mỗi chuyến.
Đọc tiếp
ICAO và IATA là gì · Mã sân bay và mã thành phố · Đọc hiểu ký hiệu trên vé máy bay · Nghề phi công · Nghề tiếp viên hàng không
Nguồn và thời điểm
Các mốc lịch sử theo tư liệu hàng không phổ quát. Số liệu mạng bay (163 cặp chặng, 71 cặp nội địa, 40 điểm đến quốc tế, Vietjet 97 cặp chặng) là dữ liệu TripWise.vn ghi nhận từ biểu giá thực tế tại thời điểm đăng bài, 15/09/2026, và thay đổi theo lịch bay của các hãng.
